Cerpen "Jingga di Pantai Minajaya"

Blogger Indonesia 

CARITA WAYANG

 (Oleh Sunartin)

(Sumber Foto: Kompasiana.com)

 

2.1 MIKAWANOH WAYANG

Wayang nya éta sarupa jejelemaan tina kulit atawa tina kai nu diibaratkeun anu dilalakonkeunana dina carita Mahabarata, Ramayana, jsté. Dina pagelaran wayang, Ki Dalang biasana sok dipirig ku gamelan jeung sindén (KUBS, 1995: 561).

Wayang nya éta hiji wangun seni pagelaran dina wangun drama nu has, nu
ngawengku seni sora, seni sastra, seni rupa, seni musik, seni tutur, seni lukis jeung réa-réa deui (Pasha, 2011: 17). Pranowo nétélakeun; “wayang nya éta salasahiji wangun téater tradisional nu pangbuhunna” (2011: 1). Sedeng numutkeun Ruhaliah,  wayang téh asal kecapna tina wa jeung hyang. Wa nya éta wadah, hyang nya éta déwa (2002: 52).

Dina abad ka-4, jalma-jalma nu ngagem agama Hindu datang ka Indonésia, utamana para padagang. Dina éta kasempetan urang Hindu mawa ajaran kitab Wéda jeung carita épos/épic India nya éta Mahabarata jeung Ramayana dina basa Sanskrit (Sanskerta). Abad ka 9, muncul carita dina basa Jawa kuna dina wangun kakawén nu nyindek kana carita Mahabarata atawa Ramayana. Contona Arjunawiwaha karangan Empu Kanwa, Bharatayuda karangan Empu Sédah jeung Empu Panuluh, Kresnayana karangan Empu Triguna, Gatotkaca Sraya karangan Empu Panuluh, jrrd (Pranowo, 2011: 4)

            Wayang nu aya di Pasundan téh asalna ti Jawa. Salmun (1942: 1) sapamadegan jeung Hazeu, yén wayang jeung ngawayang teh asli Jawa. Carita anu dilalakonkeunana mah mémang nyokot tina carita Mahabarata jeung Ramayana nu aya di India. Cirina upamana nyebutkeun lalampahan di nagara Astina, Wirata, Madura, Amarta, jsté. Lian ti éta, mébérna kelir, hurungna balincong, ngabaralangna dalang, haleuangna Nyi Juru sekar/sindén, agemna tatabeuhan, jeung ngigelkeunana wayang.

Salasahiji tempat mimiti mekarna seni wayang Golék di Pasundan nya éta Cirebon dina mangsa Sunan Gunung Jati (1479-1568) nyekel kakawasaan pamaréntahan. Wayang nu mekar di Cirebon harita nya éta wayang Golék Papak/Cepak nu dimangpaatkeun pikeun da’wah Islam. Cenah baheula minangka mayarna téh nya éta maca dua kalimah syahadat. Carita nu dilalakonkeunana nya éta Amir Hamzah (Suryana, 2002: 74-75).

Wayang Golék ti Cirebon beuki lila beuki jauh asupna ka Priangan atawa tatar Pasundan. Nu bisa ngadalang beuki réa lantaran kajurung ku resep. Ti harita wayang Golék mimiti punjul dipikaresep ku urang Sunda, lantaran jaba ti beunang ditanggap nya ti beurang, nya ti peuting téh. Bangunna ogé leuwih mijalma, lantaran sasatna awak sakujur teu béda ti jelema maké kedok, nu teu témbong téh ngan ti semet cangkéng ka handap, tapi lantaran disampingan, jadi asa aya baé awak bagian ka handapna téh (Salmun, 1942: 9).

Salian ti wayang Golék, wayang di Pasundan nu kungsi aya téh nya éta wayang Lilingong, kitu gé ayeuna mah pohara arangna. Baheula kungsi aya wayang Lilingong téh di Pacet (Cianjur), taun 1932. Wayang Lilingong téh arék cara wayang Golék baé, tapi pohara daraponna kawas anu sakadaék baé ngarékana. Ngaran-ngaranna ogé béda jeung wayang Purwa. Tatabeuhanana pohara basajanna, upama dibandingkeun jeung tatabeuhan (saléndro) dina Golék, nepi ka jiga anu dapon araya soraan baé dina pagelaranana téh. Lalakonna di antarana Mupu Kembang jeung Jambatan Beusi.

2.2 MIKAWERUH CARITA JEUNG ISTILAH BAGIAN PAGELARAN WAYANG

Carita wayang téh nya éta carita nu sok dilalakonkeun dina pagelaran wayang. Ari nu jadi babon (sumber) carita wayang téh nya éta carita Mahabarata jeung Ramayana, anu umurna éta dua carita téh leuwih ti 2000 taun.

            Carita Mahabarata téh dianggit atawa dikarang ku Wiyasa. Panjangna 200.000 jajar atawa 100.000 sloka. Dina Mahabarata, palaku utama anu nyekel kaadilan téh nya éta palaputra Pandawa. Sedeng pihak musuhna nya éta palaputra Kurawa.

Anapon carita Ramayana mah dianggitna téh ku Walmiki. Panjangna 48.000 jajar atawa 24.000 sloka. Dina carita Ramayana mah palaku utamana téh Batara Rama, sedeng musuhna téh nya éta Prabu Rahwana atawa Dasamuka.

            Kasenian wayang golék diwangun ku dalang, juru kawih (sindén), juru gending (nayaga), jeung ilaharna ditambahan ku juru alok. Dina pagelaran wayang golék, dalang téh minangka lulugu atawa pupuhu nu mingpin prakna pagelaran. Dalang nu ngigelkeun wayang, ngalalakonkeun caritana, nembangkeun kakawén, ngalaksanakeun murwa, nyandra, katut nyoarakeun antawacana.

            Di handap pedaran ringkes istilah-istilah pagelaran wayang nu disebutkeun di luhur:

Kakawén        = Tembang dalang dina pagelaran wayang golék. Ngagunakeun basa Kawi nu

                           eusina mangrupa déskripsi gambaran kaayaan adegan nu dicaritakeun

Murwa           = Kekecapan bubuka dalang sabada kakawén. Ilaharna ku basa Kawi, ngan

Lobaogé nu maké basa Sunda. Diucapkeun bari dipirig ku gamelan nu

hawar-hawar

Nyandra         = Prolog dalang sabada murwa. Eusina ngagambarkeun kaayaan tempat,

déskripsi dedeg-pangadeg, kagagahan, dangdosan, sipat, watek, atawa tabéat

hiji tokoh,bari dipirig ku gamelan nu sorana hawar-hawar

Antawacana   =  paguneman atawa dialog antar tokoh wayang. Katapisan dalang

    marigelkeunantawacana jadi ukuran penting kapercékaan hiji dalang.

Sabab, nalika dalangngalaksanakeun antawacana, sora hiji tokoh wayang

jeung tokoh séjénna téhkudu pisan kadéngé bédana, jeung dalang kudu bisa

nyirikeun ciri khas unggal tokohna séwang-séwangan.

2.3 RINGKESAN CARITA MAHABARATA

PANDAWA JEUNG KURAWA

            Prabu Pandu Déwanata téh hiji raja ti karajaan Astina. Anjeuna boga putra lima sadulur anu baris katelah Pandawa Lima, anu dilahirkeun ti dua istrina nya eta Déwi Kunti jeung Déwi Madrim. Éta Pandawa Lima ti nu panggedéna nepi ka pangleutikna téh nya éta; Yudistira, Bima, Arjuna, Nakula jeung Sadéwa. Yudistira boga ngaran kanyaah atawa ngaran leutikna nya éta Puntadewa, Bima ngaran leutikna nya éta Séna, Arjuna ngaran leutikna téh Permadi, dilahirkeun ti ibu Déwi Kunti. Sedeng Nakula nu boga ngaran leutik Punten,  jeung Sadéwa nu boga ngaran leutikna Tangsen dilahirkeun ti ibu Déwi Madrim.

            Hanjakal Pandu Déwanata tilar keur ngora kénéh, sarta barudakna masih laleutik. Alatan barudakna tacan bisa nyarekel kadali pamaréntahan pikeun ngaheuyeuk dayeuh ngolah nagara karajaan Astinapura, korsi pamaréntahan pikeun saheulaan dipasrahkeun ka Déstarata salaku lanceuk Pandu Déwanata. Jaga lamun palaputra Pandawa Lima geus sawawa, mangka Astinapura baris dipasrahkeun ka aranjeuna salaku pawaris hak tahta anu sah.

Déstarata téh pisikna teu sampurna, dua panonna teu ningali alias lolong. Salian ti éta, pamadeganana kurang kuat, gampang robah, gampang dihasut tur gampang diolo ku barudakna anu jumlahna saratus, katelah palaputra Kurawa. Ampir sakum palaputra Kurawa miboga watek goréng kayaning, hasud, sirik-pidik, sarakah, tukang bohong, tukang fitnah, jeung lian-lianna.

            Rencana pamasrahan tahta Astinapura ka palaputra Pandawa putra Pandu kahalang ku Déwi Gandari salaku pamajikan Déstarata jeung salaku indung palaputra Kurawa. Déwi Gandari satekah polah lumaku kumaha carana sangkan tahta Astinapura téh jaga teu ragrag ka palaputra Pandawa salaku pawaris sah, tapi ragrag ka pihak Kurawa salaku palaputra manéhna. Ambisi Déwi Gandari dirojong ku adina nu ngaranna Harya Suman nu katelahna Patih Sangkuni, hiji patih di karajaan Astinapura. Patih Sangkuni boga pikiran yén sangkan tahta Astinapura bisa dicekel ku pihak Kurawa, mangka Pandawa Lima kudu disingkirkeun ti Karajan Astinapura.

            Ti baheulana, Pandawa Lima sok leuwih punjul ti batan Kurawa. Boh tina kaparigelan maénkeun pakarang, kapunjulan kapribadian, tur élmu pangaweruh boh kabatinan atawa kanagaraan. Hal ieu ngalatarankeun mumusuhan di antara maranéhna leuwih ngebebela. Puntadéwa atawa Yudistira unggul dina widang sastra jeung kanagaraan, Bima punjul dina widang maénkeun gada, Arjuna punjul dina widang manah jeung élmu perang, sedeng Nakula-Sadéwa sanajan can sawawa punjul dina prilaku jeung kapribadian.

            Bima nu dedeg pangadegna jangkung badag tur bedas tanagana, mindeng kelibet masalah jeung pihak Kurawa. Duryudhana jeung adina Dursasana ti pihak Kurawa pernah digampleng ku Bima alatan maranéhna nyieun gara-gara ka pihak Pandawa. Sok sanajan digulung dirempug dikoroyok ku duaan, tapi dina éta tarung téh angger Bima nu unggul. Ti harita Bima sok jadi sasaran kaceuceub-kageuleuh pihak Kurawa.

            Hiji waktu, Bima nu pohara rampus daharna dibéré racun ku Kurawa dina kadaharannana. Sanggeus Bima kapiuhan, awakna tuluy dipiceun ka sumur Jalatunda anu eusina pinuh ku mangpirang oray nu matih peurahna. Ngan ku pitulungna Batara Dadungnala, Bima salamet tina bahaya pati. Malah, ti saprak harita Bima jadi kebal ku mangpirang baruang (racun) nu sakumaha matihna gé.

            Sadar usahana nyingkahkeun Bima téh gagal, pihak Kurawa nyieun deui tarekah nyingkahkeun pihak Pandawa ku jalan ngaduruk balé Sigala-gala tempat sararé Pandawa sarta Ibu Déwi Kunti. Ngan éta tarekah gé gagal deui alatan Pandawa ditulungan ku Batara Naradha, Sang Hyang Antaboga, jeung Yama Widura.

            Sangkan pacogrégan antara Kurawa jeung Pandawa teu terus lumangsung, para kokolot nu diluluguan ku Resi Bisma jeung Yama Widura méré tarekah ka Déstrarata sangkan Pandawa Lima dibéré leuweung geledegan nu katelah Wanamarta (Wana = Leuweung, (A)marta = Ngaran éta leuweung). Éta bongbolongan téh disapukan atawa disatujuan ku Déstrarata, nya antukna Wanamarta dipasrahkeun ka Pandawa.

            Alatan palaputra Pandawa mah punjul pisan dina sagala widang –kaasup widang Tata Nagara-, tur dibantuan ogé ku sawatara Déwa jeung sobat-sobat Pandawa, dina waktu nu singget maranéhna bisa ngarobah Wanamarta nu asalna leuweung geledegan jadi hiji nagara atawa karajaan kalawan dibéré ngaran karajaan Amarta, tur boga puseur dayeuh atawa ibukota nu dibéré ngaran Indraprasta. Beuki lila Amarta beuki maju. Karajaanna beuki gedé jeung kuat, sabab loba karajaan-karajaan leutik nu garabung ka Amarta.

            Hal ieu ngabalukarkeun rasa ceuceub Kurawa ka Pandawa beuki mahabu. Antukna, pacogrégan dua pihak nu beuki gedé jaga di carita satuluyna bakal bubuara jadi perang rongkah antara Pandawa Lima jeung Kurawa, katelah Perang Bharatayuda di padang Kurusétra.

(R Langga T. Pangestu, tina sawatara sumber)